STVN – Cuộc chiến tại Trung Đông và Nga - Ukraine không chỉ gây ra bi kịch nhân đạo mà còn đang "bức tử" hệ sinh thái toàn cầu. Những vũ khí tối tân, hiện đại, khi kết hợp với việc phá hủy hạ tầng năng lượng, đã tạo ra những nguồn phát thải độc hại khổng lồ.
Ô nhiễm môi trường biển: “Nghĩa địa” hóa chất và chuỗi thức ăn độc hại
Sự tàn phá từ tàu chở dầu: Khi một tàu siêu trường siêu trọng bị nổ, hàng triệu gallon dầu thô tràn ra. Dầu không chỉ làm ngạt sinh vật biển mà còn chứa các Hydrocarbon thơm đa vòng (PAHs) như Benzene, Toluene và Xylene. Đây là những hợp chất cực độc, có khả năng gây ung thư và biến đổi gene ở động vật biển, tồn tại trong trầm tích hàng chục năm.
Thành phần độc hại từ tàu chiến: Khác với tàu dân sự, tàu chiến là một “kho hóa chất” di động. Việc các tàu chở dầu và tàu chiến bị trúng tên lửa tại Biển Đen hay Biển Đỏ đang biến đại dương thành những túi chứa chất độc. Các loại dầu Diesel quân sự có độ tinh khiết cao nhưng chứa nhiều phụ gia chống đông và chống ăn mòn độc hại.
Kim loại nặng từ vỏ tàu và vũ khí: Khi tàu chìm và bị ăn mòn, dự báo các kim loại như Chì (Pb), Thủy ngân (Hg), Cadmium (Cd) và Đồng (Cu) giải phóng vào nước. Chúng tích tụ sinh học qua chuỗi thức ăn, từ phù du đến cá và cuối cùng là con người.
Vật liệu nổ chưa kích nổ: Các khối thuốc nổ quân sự trong ngư lôi hoặc tên lửa chìm xuống đáy biển sẽ phân hủy chậm, giải phóng TNT và RDX – những chất làm nhiễm độc nguồn nước và gây hại cho hệ thần kinh của sinh vật biển.
Các loài như tôm, cua, ghẹ, cá, ốc,…: Các loài giáp xác và thân mềm sống ở tầng đáy hấp thụ trực tiếp PAHs và kim loại nặng ngấm trong bùn cát. Cá biển khi nhiễm độc dầu sẽ bị hỏng gan, mang và giảm khả năng sinh sản.
Tích tụ sinh học: Khi con người ăn phải hải sản này, các chất độc không bị đào thải mà tích tụ trong mô mỡ và nội tạng, dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính hoặc gây biến đổi gene và ung thư về lâu dài.
Hệ sinh thái biển: San hô bị “chết ngạt”, phá hủy nơi trú ngụ của hàng ngàn loài khác, dẫn đến sự sụp đổ dây chuyền của đa dạng sinh học đại dương.
Ô nhiễm môi trường đất: “Cái chết trắng” dưới lòng đất
Đây là mảng tối ít được nhìn thấy nhưng lại có sức tàn phá bền bỉ nhất trong chiến tranh.
– Sự xâm nhiễm của kim loại nặng và thuốc nổ: Đạn pháo, tên lửa và mảnh vỡ vũ khí giải phóng Chì, Thủy ngân, Cadmium và các hợp chất thuốc nổ như TNT, RDX trực tiếp vào đất.
– Thảm họa đối với cây trồng và lương thực:
Nhiễm độc rễ: Cây lương thực (lúa, ngô, sắn) hấp thụ kim loại nặng từ đất bị ô nhiễm. Điều này khiến cây bị còi cọc, giảm năng suất hoặc chết hàng loạt.
Nông sản độc hại: Nguy hiểm hơn, lúa mì và cây trồng trông vẫn xanh tốt nhưng bên trong chứa hàm lượng độc tố vượt mức cho phép. Khi con người tiêu thụ lúa mì và hoa màu này, chất độc đi thẳng vào cơ thể dẫn đến nguy cơ mắc các bệnh tim, gan, phổi và đường ruột.
– Phá hủy hệ vi sinh vật: Ô nhiễm làm đất bị “chết”, mất đi các vi khuẩn có lợi, khiến đất trở nên chai cứng, bạc màu và không thể canh tác trong hàng thế kỷ.
– Về diện tích đất bị ảnh hưởng (Môi trường đất): Cũng theo số liệu các báo cáo môi trường quốc tế mới nhất từ UNEP và các tổ chức giám sát xung đột), tại các vùng chiến sự, ước tính có tới hơn 1,2 triệu hecta đất tại các khu bảo tồn thiên nhiên bị ảnh hưởng bởi hỏa hoạn và đạn pháo. Đặc biệt, khoảng 30% diện tích đất nông nghiệp của Ukraine – nơi vốn là ‘giỏ bánh mì’ của thế giới – hiện đang bị ô nhiễm bởi kim loại nặng và vật liệu chưa nổ, đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực của ít nhất 400 triệu người trên toàn cầu.
Mạch nước ngầm: Chất độc theo mưa ngấm sâu xuống các tầng nước ngầm, biến nguồn nước sinh hoạt của cả một vùng thành “nước chết”.
Ô nhiễm không khí: Những “đám mây chết chóc” từ mặt đất
Các vụ nổ kho đạn, nhà máy lọc dầu và hạ tầng công nghiệp tại Ukraine và một số nước Trung Đông đang bơm vào khí quyển những hỗn hợp khí cực kỳ nguy hiểm, được dự báo phát sinh như sau:
- Bụi mịn và Sol khí (Aerosols): Các vụ nổ tạo ra cột khói chứa bụi mịn PM2.5 và PM10. Những hạt mn này mang theo các mảnh vụn kim loại và hợp chất hóa học, có thể theo gió phát tán đi hàng ngàn kilomet, gây ra các bệnh đường hô hấp mãn tính cho cư dân vùng chiến sự và lân cận.
- Hợp chất Nitơ và Lưu huỳnh (NOx, SO2): Thuốc nổ hiện đại thường dựa trên gốc Nitơ. Khi phát nổ, chúng giải phóng lượng lớn Nitơ Oxit (NOx) và Lưu huỳnh Đioxit (SO2). Đây là tác nhân chính gây ra mưa axit, làm hủy diệt mùa màng, làm chua đất và ăn mòn các công trình kiến trúc.
- Khí độc từ cháy nổ hóa chất:
+ Carbon Monoxide (CO): Sinh ra từ các đám cháy không hoàn toàn, gây ngạt hệ thống hô hấp toàn cầu.
+ Dioxin và Furan: Khi các khu công nghiệp hoặc kho nhựa, hóa chất bị trúng tên lửa và cháy ở nhiệt độ không ổn định, chúng tạo ra Dioxin – loại độc tố bền vững bậc nhất, gây suy giảm miễn dịch và dị tật bẩm sinh.
+ Khí nhà kính (CO2 và CH4): Chỉ riêng việc cháy các giếng dầu và rò rỉ đường ống dẫn khí (như sự cố Nord Stream) đã giải phóng hàng triệu tấn khí CO2 và Methanol, góp phần đẩy nhanh quá trình biến đổi khí hậu toàn cầu. Theo số liệu các báo cáo môi trường quốc tế mới nhất từ UNEP và các tổ chức giám sát xung đột) về khí thải nhà kính (Môi trường không khí): Ước tính chỉ trong 24 tháng đầu của cuộc xung đột tại Ukraine, lượng phát thải khí nhà kính đã lên tới khoảng 175 triệu tấn CO2 tương đương. Con số này vượt quá lượng phát thải hàng năm của toàn bộ một quốc gia công nghiệp tầm trung như Hà Lan, trực tiếp bẻ lái nỗ lực cắt giảm phát thải của toàn nhân loại.
– Mưa axit (từ NOx, SO2): Làm chua đất cực nhanh, làm cháy lá cây và tiêu diệt các hệ sinh thái nước ngọt (ao, hồ), khiến nông nghiệp càng thêm kiệt quệ.
Bầu trời Trung Đông đầy khói lửa trong những ngày đầu tháng 03
Hệ lụy lâu dài và xuyên biên giới
Môi trường không có biên giới. Một tàu dầu cháy ở Trung Đông có thể làm nhiễm độc dòng hải lưu quốc tế; khói bụi từ Ukraine có thể phủ bóng lên nông nghiệp Châu Âu. Những chất độc này không biến mất khi lệnh ngừng bắn được ký kết; chúng ngấm vào đất, mạch nước ngầm và nằm lại đó như một “kẻ thù giấu mặt” đe dọa nhiều thế hệ mai sau.
Đất ô nhiễm ở Ukraine và các nước ở Trung Đông dính tên lửa, máy bay,… có thể làm đứt gãy chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu. Những chất độc này không biến mất khi lệnh ngừng bắn được ký kết; chúng nằm lại trong đất, trong cơ thể sinh vật như một “kẻ thù giấu mặt” đe dọa nhiều thế hệ.
* Kết luận, kiến nghị:
Cuộc chiến tranh đương đại (Contemporary war) dẫn đến cuộc chiến bảo vệ môi trường của toàn thể nhân loại có nguy cơ thất bại thảm hại. Nếu không có những chế tài quốc tế nghiêm ngặt về “Tội ác hủy hoại môi trường” (Ecocide) cuộc trong chiến tranh đương đại này, nhân loại sẽ phải trả giá bằng chính không gian sống của mình.
Một số giải pháp khắc phục trong tương lai gần:
Ngoài việc kêu gọi Liên hiệp quốc và các nước cần có chế tài quốc tế nghiêm ngặt, chúng ta cần phải nhanh chóng:
– Thành lập Quỹ Phục hồi Môi trường Xuyên quốc gia: Cần thiết lập một Quỹ Phục hồi Môi trường sau xung đột (Post-Conflict Environmental Recovery Fund). Nguồn vốn của quỹ này phải được đóng góp từ các bên trực tiếp gây ra xung đột hoặc trích từ lợi nhuận của các tập đoàn công nghiệp quốc phòng. Quỹ sẽ ưu tiên chi trả cho việc tẩy độc đất, làm sạch nguồn nước ngầm và tái tạo các rạn san hô bị phá hủy.”
– Khẩn trương ứng dụng giải pháp “Lá chắn xanh công nghệ”:
Nhân loại cần chia sẻ công nghệ vi sinh và vật liệu nano để xử lý nhanh các vết dầu loang trên biển và kim loại nặng trong đất ngay khi tiếng súng vừa dứt. Việc phục hồi môi trường phải được coi là một phần của tiến trình hòa bình bắt buộc, không thể tách rời khỏi các hiệp định chính trị./.
Chuyên gia, TS. Lê Ngọc Ninh
Chủ tịch Hội Kỹ thuật Nổ mìn Việt Nam
